Liefde voor de Archieven: Kinderboeken

Liefde voor de Archieven: Kinderboeken

Vandaag is het Valentijnsdag, de dag van de liefde. Vandaag verklaar ik de liefde, aan de archieven, en aan het archiefonderzoek. Ik ben niet de enige: de komende weken kunnen jullie de verhalen lezen van studenten en promovendi die archiefonderzoek hebben gedaan, en tijdens dat onderzoek hele toffe dingen zijn tegen gekomen. Mijn doel? Jullie, Jonge Historici, kennis laten maken met de archieven, hun inhoud, en wat een geweldige toevoeging ze zijn voor je studie. Dit alles in de hoop dat je bij je volgende onderzoek denk: “he, laat ik eens kijken wat voor tofs er in het archief ligt”.

Tijdens mijn BA raakte ik al snel gegrepen door de archieven. Paleografie I was een verplicht vak, en onder de enthousiaste en genadeloze begeleiding van Hans de Waardt gingen we aan de slag met het transcriberen van archiefstukken. Sommigen zullen nog steeds wakker schrikken van de gedachte aan “is het een a? Is het een b?”. De eindopdracht was voor bijna iedereen de eerste ervaring met een archief. Voor sommigen zou het de laatste zijn, en tot mijn schrik is er in het huidige programma nauwelijks ruimte voor een kennismaking met de archieven. Ik sprak met een student die één jaar na mij begon, en hij heeft nog nooit, in bijna vier jaar, een archiefonderzoek hoeven doen. Hij zal vast niet de enige zijn. Tijdens mijn scriptiecolloquium was ik één van de weinigen die archiefonderzoek zou doen.

Wat ik zelf onderzocht heb? Kinderboeken uit de Sovjet Unie in de periode 1922-1935. Nee, toen ik begon aan mijn scriptietraject had ik ook geen idee dat deze in de Nederlandse archieven lagen. Bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam hebben ze er een heleboel. Titels als Dierbare Werkers (Zolotye rabotniki), De Soldaat van het Rode Leger (Krasnoarmeets) en Het derde beslissende jaar van het Vijfjarenplan (Tretii reshaiushchii) klinken als omschrijvingen van propagandawerken, maar het waren kinderboeken.

4. Tretii reshaiushchii 018Hoewel het afgaande op de titels lijkt alsof kinderen de politieke boodschap door hun strot geduwd gekregen, ging het proces in werkelijkheid veel subtieler. De ideologie en politieke inhoud waren niet direct duidelijk, maar werden verbeeld door personages die deze normen en waarden volgden, en bijvoorbeeld ont-zet-tend genoten van het doen van fabrieksarbeid. Het idee was dat kinderen die de Sovjetwaarden aanleerden op latere leeftijd actief betrokken zouden zijn bij het sociale en politieke systeem (geen gek idee natuurlijk – waar velen van ons hoopten op een brief van Zweinstein, hoopten de kinderen in de Sovjet Unie wellicht op een baantje als fabrieksarbeider en verkiezing tot held van het communisme?).

Daarbij was het voor kinderen ook niet altijd duidelijk wat de boodschap van de kinderboeken was. Voordat het Sociaal Realisme de vanuit de staat opgelegde kunststroming werd, waren de voornaamste stijlen het Constructivisme en Futurisme. De constructivistische stijl sloot echter niet aan bij de denkwereld van kinderen. Bij het zien van de uit verschillende vormen geconstrueerde dieren, dachten de kinderen dat ze in stukken gehakt waren. Het toppunt van onduidelijkheid is waarschijnlijk About Two Squares: A Suprematist Tale in Six Constructions (voor alle liefhebbers te zien in het Rijksmuseum, afdeling 1900-1950, zaal 3.2). Dit kinderboek (!) vertelt over de strijd van het rode vierkant (symbool van het leven en de nieuwe revolutionaire orde) om een socialistische stad te bouwen, tegenover de dreiging van het zwarte vierkant (de oude orde, chaos, dood) en verwijst hiermee naar de Russische Revolutie en de overwinning van het Bolsjewisme.

Natuurlijk waren er ook boeken waarbij de doelen van de staat expliciet in gedeeld werden. Zo ook in Piatiletka (Het Vijfjarenplan). In dit boek wordt de voorgang van het Vijfjarenplan getoond. In het boek staan kaarten van drie projecten (elektrificatie van het land, bouwen van fabrieken, collectivisatie van boerderijen). Op het moment van drukken waren deze deels ingetekend: de kinderen werden geacht de nieuw gebouwde fabrieken er zelf bij te tekenen. Ook worden de productiedoelen voor de tien industriëen geto1. Piatiletka 007ond: op de ingeklapte pagina staan de targets in 1927-1928, als de flappen uitgeklapt werden vond de lezer een verbeelding van de gehaalde targets in 1932-1933.

Het doen van dit onderzoek vond ik super. Niet alleen omdat ik nu de stukken kon zien waar ik al zoveel over had gelezen, ook omdat een deel van me nog steeds niet helemaal wilde geloven dat er inderdaad boekjes bestaan die Het derde beslissende jaar van het Vijfjarenplan heten. Dat ik geen Russisch lees, was een kleine hindernis, maar zoals hierboven al te zien is spreken de beelden voor zich. En, anders dan de kinderen in de Sovjet Unie, had ik gelukkig wel mensen die de betekenis van de boekjes voor me konden duiden.

Bovenstaande afbeeldingen zijn afkomstig uit:
–          Piatiletka (The Five-Year-Plan). Ill.: A. Laptev. Moskva: Gosizdat, 1930. (Beschikbaar bij IISG, Amsterdam; boeknummer 2099C/20, boxnummer Bro 1863 fol.)
–          Lopatina, P. Tretii reshaiushchii (The third decisive year of the five-year-plan). Ill.: S.Boim, B. Sukhanov. Moskva: Molodaia gvardiia, 1931. (Beschikbaar bij IISG, Amsterdam; boeknummer 2091/6, boxnummer Bro Bro 1856 fol.)

 

'pasfoto' LinkedIn

Kayleigh Goudsmit (1990) deed een BA Geschiedenis aan de VU, en doet nu een MA Boekwetenschap en Handschriftenkunde aan de UvA. Ondanks dat ze geen geschiedenis meer studeert is de liefde nog niet voorbij: eens een historicus, altijd een historicus. Als redacteur bij uitgeverij Jonge Historici combineert ze beide vakgebieden.

Leave a comment

Back to Top