Op 11 juni 1988 werd de zesdelige documentaireserie Heshang – in het Nederlands: ‘Klaaglied van de rivier’ of ‘Rouw om de rivier’ – voor het eerst uitgezonden op de Chinese staatstelevisie.[1] Aan de hand van de Gele Rivier en andere Chinese iconen zoals de draak en de Chinese Muur vertelde de serie over de Chinese cultuur en geschiedenis. Hoewel het op het eerste gezicht op een typische documentaire leek, werd al snel duidelijk dat Heshang afweek van gebruikelijke Chinese televisieprogramma’s. De serie bekritiseerde eeuwenoude tradities, stelde de Chinese identiteit ter discussie en wees op beleidsfalen onder het communistisch bewind dat sinds 1949 aan de macht was. Volgens de makers was China door ideologische starheid in verval geraakt en was een koerswijziging richting een opener westers model noodzakelijk.
Het feit dat een kritische serie als Heshang op de televisie verscheen, is op zichzelf al opmerkelijk. In communistisch China was openlijke kritiek op de overheid immers niet toegestaan. Het is dan ook niet verrassend dat vooraanstaande partijleden, zoals toenmalig vicepresident Wang Zheng, de serie beschuldigden van het ‘lasteren van de Chinese cultuur’.[2] Toch werd de serie niet direct verboden. Sterker nog, de documentaire werd een tweede keer uitgezonden en pas gecensureerd na de verscherpte mediacontrole in 1989, naar aanleiding van de studentenprotesten eerder dat jaar. Hoe kon een serie die zo kritisch was tóch door de poorten van staatscensuur glippen?
In dit essay vertel ik het verhaal van Heshang. Ik laat zien hoe de documentaire kon ontstaan, en hoe die vervolgens onderdeel werd van een politieke strijd die het mogelijk maakte om langer op de televisie te blijven. Daarmee is dit niet enkel een verhaal over één serie, maar ook over de mogelijkheden en grenzen van vrije expressie binnen een autoritair systeem. Een thema dat niet alleen toen, maar zeker ook nu relevant is.
Veranderingen in het medialandschap
Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig vonden er ingrijpende veranderingen plaats in het Chinese medialandschap. Deze ontwikkelingen waren essentieel voor het uiteindelijke ontstaan van Heshang. Allereerst nam het aantal televisiebezitters in een razendsnel tempo toe: van zo’n 4,9 miljoen in 1979 naar ruim 27,6 miljoen in 1982.[3] Ondanks de bevolkingsgroei – van ongeveer 975 miljoen naar 1 miljard – nam het aantal televisietoestellen veel sneller toe dan de populatie.[4] Volgens professor in media- en cultuurstudies Wen Huike liet deze ontwikkeling zien dat televisie steeds belangrijker werd in het dagelijks leven: het werd een gewild object voor Chinese families.[5]
Tegelijkertijd voerde de Chinese Communistische Partij onder leiding van Deng Xiaoping grootschalige hervormingen door. De partij begon haar visie op televisie en daarmee de staatsomroep ‘China Centrale Televisie’ (CCTV) grondig te herzien.[6] Waar dit medium onder Mao diende als puur propagandistisch mondstuk, werd het nu gebruikt als een meer gedifferentieerd en publiekgericht platform.[7] De CCTV moest uitgroeien tot een omroep van wereldformaat.
Onder invloed van economische hervormingen werden bovendien elementen van een markteconomie ingevoerd. Staatsbedrijven als CCTV moesten voortaan deels zelfvoorzienend zijn, aangezien staatssteun werd ingeperkt.[8] Dat betekende dat de staatsbedrijven eigen inkomsten moesten gaan genereren – niet alleen om apparatuur en productiekosten te dekken, maar ook om de in die tijd gebruikelijke bonussen aan medewerkers uit te kunnen keren.[9] Het werd hierdoor belangrijk dat programma’s ook financieel succesvol waren. Om dit te kunnen bolwerken, introduceerde de CCTV reclameblokken op televisie.
Een gunstig klimaat
Deze veranderingen dwongen CCTV om in hoog tempo nieuwe programma’s te ontwikkelen. Om aan die druk te voldoen, begon de omroep te experimenteren met nieuwe formats en gewaagdere keuzes in de programmering.[10] Een opvallend voorbeeld hiervan was het uitzenden van westerse producties uit bijvoorbeeld de Verenigde Staten en West-Duitsland. Deze programma’s waren eenvoudig over te nemen en vielen goed in de smaak bij het Chinese publiek.[11]
Een ander vernieuwend format uit deze periode was de zogenaamde Helupian, de ‘rivier’-serie. Deze documentaires combineerden mooie beelden van Chinese rivieren met beschouwingen over thema’s als geschiedenis, cultuur en maatschappij.[12] Dergelijke series deden het goed bij de kijkers, aangezien veel Chinezen zich onzeker en vervreemd voelden door de snelle maatschappelijke veranderingen van die tijd. Dit wordt door wetenschappers een ‘culturele griep’ genoemd: een periode van identiteitsverwarring en onrust.[13] De documentaires boden houvast en werden daarom goed bekeken.
De series bewogen zich vaak op de grens van wat politiek toelaatbaar was, maar juist die spanning maakten ze aantrekkelijk voor de CCTV.[14] Programma’s die op het randje balanceerden, brachten immers ook veel reclame-inkomsten op. Zoals eerder genoemd, vloeiden uit die reclamegelden ook persoonlijke bonussen voort. Met oog op dit commerciële succes waren CCTV-medewerkers bereid om grotere risico’s te nemen en zelfs om hun baan op het spel te zetten: ze keurden series en producties goed die mogelijk tot problemen konden leiden en hun zelfs ontslag konden opleveren.[15] In die context kon een programma als Heshang, waarin de rivier als metafoor voor zelfkritiek werd gebruikt, ontstaan én aanslaan.
De kritiek van Heshang
Wat voor kritiek kunnen we dan herkennen in de serie Heshang? Dat wordt bijvoorbeeld duidelijk aan het begin van aflevering vier.[16] De verteller bespreekt hier hoe Europese communistische landen hun systeem probeerden te verbeteren door middel van cultureel-politieke en economische hervormingen, zoals de welbekende glasnost en perestrojka in de Sovjet-Unie. Vervolgens maakt hij de vergelijking met China, waar de overheid sinds de jaren zeventig eveneens hervormingen heeft doorgevoerd. Volgens de verteller waren deze te oppervlakkig, omdat ze zich alleen op de economie richtten: ‘Het gaat niet enkel om kleuren-tv’s, koelkasten of hogere inkomens, maar om fundamentele veranderingen die de samenleving als geheel hervormen.’[17]
China, zo stelt hij verder, staat op een kruispunt: óf de beschaving blijft steken in oude gewoonten en raakt verder achterop, óf het weet zichzelf te vernieuwen. Daarbij wijst hij op een lange geschiedenis van ‘culturele dictatuur’ – volgens de serie een kortzichtige manier van denken die inherent is aan de Chinese cultuur en de bevolking beperkt. Daarnaast vergelijkt hij dit met wat hij de ‘buitengewone ontwikkeling van het Westen’ noemt.[18] De verteller lijkt hiermee te suggereren dat men in China meer zou moeten streven naar het denken als ‘Westerlingen’. De kritiek op oppervlakkige hervormingen en de expliciete vergelijking met het Westen maken duidelijk dat de documentaire zich afzet tegen de status quo en pleit voor diepgaande verandering en meer openheid.
Goedkeuring en machtsstrijd
Hoewel er een gunstig klimaat bestond voor het ontstaan van programma’s zoals Heshang, betekende dat niet dat deze serie zonder problemen het scherm zou halen. Censuur en partijbemoeienis zorgden nog altijd voor een serieuze dreiging. Toch wist de serie de televisie te bereiken. Dat was deels te danken aan een combinatie van de eerdergenoemde ‘cultuur van brutaliteit’ binnen de CCTV en een zekere vorm van onoplettendheid of tactisch wegkijken van de medewerkers. De productie van Heshang werd namelijk ‘gewoon’ goedgekeurd door de verantwoordelijke adjunct-directeur. Hoewel hij wel degelijk zorgen had over het politieke karakter van de serie, geloofde hij dat het publiek positief zou reageren.[19] Dit onderstreept dat de kijkcijfers voor CCTV op dat moment zwaarder wogen dan politieke of ideologische risico’s.
Naast het nieuwe kijkcijferklimaat was er een machtsstrijd binnen de Communistische Partij die ervoor zorgde dat de documentaire ook enige tijd op de buis kon blijven. Binnen de Communistische Partij streden een hervormingsgezinde en een conservatieve factie om invloed. Beide groepen probeerden hun invloed uit te breiden nadat Deng Xiaoping in 1978 Mao Zedong had opgevolgd. Hoewel Deng Xiaoping feitelijk als leider van het land werd gezien, bekleedde hij in tegenstelling tot Mao nooit alle sleutelposities. Hij was voorzitter van de Centrale Militaire Commissie en had daarmee de controle over het leger, maar was bijvoorbeeld geen president of secretaris-generaal van de partij. Doordat hij dus niet de volledige institutionele macht bezat, bleef er ruimte voor interne meningsverschillen.[20] Zowel de hervormingsgezinde als de conservatieve stroming probeerde deze ruimte te gebruiken om de partijkoers naar hun hand te zetten. In deze context gebruikte de hervormingsgezinde factie Heshang om de publieke opinie in hun voordeel te beïnvloeden.
Deze kritische serie was hier geschikt voor, omdat ze pleitte voor ingrijpende hervormingen.[21] Hiermee versterkten de hervormers niet alleen hun eigen positie, maar zetten ze ook de conservatieven onder druk. Hoewel de leider van de hervormingsfactie, Zhao, naar verluidt niet volledig achter de culturele visie van de serie stond, werd hij door enkele bondgenoten overtuigd om Heshang toch te steunen vanwege de tactische waarde ervan.[22] Zo moedigde hij zogeheten ‘culturele eliteactivisten’ aan om positieve recensies te schrijven.[23] Bovendien werd dankzij zijn persoonlijke tussenkomst de serie zelfs een tweede keer uitgezonden.[24] Uiteindelijk was de strategische waarde van de serie dus van groot belang voor zijn eigen voortbestaan.[25]
Tot slot
Uiteindelijk creëerden de ingrijpende hervormingen en veranderingen in het Chinese medialandschap de voorwaarden waarbinnen een serie als Heshang kon ontstaan. Dat deze uitgesproken documentaire daadwerkelijk op de Chinese televisie verscheen, was vooral te danken aan het gunstige klimaat binnen CCTV en de Chinese samenleving. Bovendien had de serie een strategische waarde voor de hervormingsgezinde factie binnen de Communistische Partij, die via verdeeldheid en gecontroleerde kritiek haar positie probeerde te versterken. Dankzij interne steun vanuit die factie wist Heshang, ondanks haar kritische toon, toch langer op televisie te blijven. Zo laat het verhaal van Heshang zien hoe individuen acties ondernamen die ruimte gaven aan kritiek binnen het Chinese autocratische systeem. Ondanks de censuur en mediacontrole bleek de mediavrijheid niet zwart-wit.
Simon Driedijk is een derdejaars geschiedenisstudent aan de Universiteit Utrecht. Binnen zijn studie volgt hij het verdiepingspakket Politieke Strijd in Modern Europa. Zijn interesses liggen vooral op het terrein van politieke geschiedenis, waaronder autoritaire regimes, protest en revoluties. Momenteel volgt hij een minor Organisatie en Bestuurswetenschap.
[1] Chen Xiaomei, ‘Occidentalism as Counterdiscourse: ‘He Shang’ in Post-Mao China’ Critical Inquiry 18 (1992) 4, 686-712, aldaar 693.
[2] Xiaomei, ‘Occidentalism as Counterdiscourse’, 697.
[3] Wen Huike, Television and the Modernization Ideal in 1980s China: Dazzling the Eyes (Lexington 2013) 1.
[4] “National Data,” Statistical Database of the People’s Republic of China, accessed October 6, 2025, https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=C01.
[5] Huike, Television and the Modernization Ideal in 1980s China, 1.
[6] Zhu Ying en Berry Christopher, TV China: A Reader on New Media (Bloomington 2009) 40.
[7] Jaiyan Mi, ‘The Visual Imagined Communities: Media State, Virtual Citizenship and Television in Heshang (River Elegy)’ Quarterly Review of Film and Video 22 (2005) 1, 327-340, aldaar 331.
[8] Ying en Christopher, TV China: A Reader on New Media, 40.
[9] Shu-Yun Ma, ‘The Role of Power Struggle and Economic Changes in the ‘Heshang Phenomenon’ in China’ Modern Asian Studies 30 (1996) 1, 29-50, there 42.
[10] Ying en Christopher, TV China: A Reader on New Media (Bloomington 2009) 41.
[11] Ibidem, 42.
[12] Ma, ‘The Role of Power Struggle and Economic Changes’, 42.
[13] Ibidem.
[14] Ibidem.
[15] Ma, ‘The Role of Power Struggle and Economic Changes’, 43.
[16] (2) 【河殇：1988年央视纪录片】 – YouTube Heshang (China Central Television 1988), 1:50:00.
[17] (2) 【河殇：1988年央视纪录片】 – YouTube Heshang (China Central Television 1988), 1:56:16.
[18] (2) 【河殇：1988年央视纪录片】 – YouTube Heshang (China Central Television 1988), 1:56:40 – 1:57:30
[19] Ma, ‘The Role of Power Struggle and Economic Changes’, 44.
[20] Charles Holcombe, A history of East Asia. From the Origins of Civilisation to the Twenty-First Century (Cambridge 2017) 465.
[21] Ma, ‘The Role of Power Struggle and Economic Changes’, 35.
[22] Ibidem 36.
[23] Xiaomei, ‘Occidentalism as Counterdiscourse’, 707.
[24] Ma, ‘The Role of Power Struggle and Economic Changes’, 36.
[25] Xiaomei, ‘Occidentalism as Counterdiscourse’, 707.
Bron foto header: Leon Huang, Luchtfoto van de Yangtze. Pexels.13 oktober 2025. https://www.pexels.com/photo/aerial-photography-of-green-mountains-and-river-under-the-sky-3027436/.
