In ‘Boni. In het spoor van de Surinaamse vrijheidsstrijder’, tracht Tessa Leuwsha het verhaal van Boni (ongeveer 1730 – 1793) nieuw leven in te blazen. Boni wist in de tweede helft van de achttiende eeuw gedurende enkele decennia het leven op de Surinaamse plantages flink op te schudden. Als leider van de marrons, weggelopen slaafgemaakten die hun heil in de jungle zochten, kwam hij in opstand tegen het koloniale regime en viel hij plantages aan voor voedsel, wapens en de vrijheid van de slaafgemaakten. Zijn acties leidden tot grootschalig ingrijpen van de koloniale overheid en het zenden van honderden soldaten uit de Nederlandse Republiek.
De historische informatie over Boni in onze historiografie is afkomstig uit de eeuwenoude dagregisters, verslagen en verhoren van de koloniale machthebbers. Bronnen vanuit het perspectief van slaafgemaakten zijn zelden te vinden en zelfs dan vaak maar weinig toereikend. Het schetst een eenzijdig beeld van de vrijheidsstrijder; als opstandeling en rebel. Leuwsha ziet echter ook andere perspectieven, uit overleveringen, mythen en legenden die nog altijd voortleven onder Surinaamse marrons. In dit boek gaat de auteur op zoek naar de erfenis van Boni, zijn leven, zijn betekenis als symbool van verzet en wellicht voor dit boek het belangrijkst, zijn betekenis voor haar.
Leuwsha, die zelf Surinaamse roots heeft en momenteel woonachtig is in Paramaribo, is onder andere bekend door haar essays, artikelen en columns in de Volkskrant en De Groene Amsterdammer. Ze schreef vaker over haar thuisland in de boeken Plantage Wildlust (2020) en De wilde vaart. Op zoek naar de veerkracht van Suriname (2022).
Verschillende sporen
In het boek neemt Leuwsha je mee in haar zoektocht naar Boni vanuit drie perspectieven: een reisverslag door Suriname, Frans-Guyana en Ghana, de gesprekken die de auteur voert met haar broer in Nederland en een fictieve reconstructie van de levens van Boni en zijn moeder Esi in de periode 1726-1772.
In de reisverslagen lezen we hoe de auteur en haar partner steeds meer ontdekken over Boni, zijn afkomst, de betekenis van zijn naam en zijn nalatenschap in Suriname en Frans-Guyana. In Nederland, of telefonisch vanuit Suriname, volgen we de gesprekken die Leuwsha heeft met haar broer, die aanvankelijk weinig interesse lijkt te hebben in de vrijheidsstrijder. Hun gesprekken leidden echter tot nieuwe inzichten waarmee ze elkaar aansteken in de bewondering voor Boni. Deze hoofdstukken worden afgewisseld met de reconstructiehoofdstukken, waarin Boni en zijn moeder Esi tot leven komen.
De reconstructiehoofdstukken schetsen de ontberingen van de Atlantische oversteek, het gedwongen bestaan op de plantages en de onzekere vlucht naar de jungle en het leven aldaar. Leuwsha’s grondige kennis van Suriname klinkt door in haar levendige beschrijvingen van het klimaat en de flora en fauna. Deze verschillende invalshoeken in het spoor van de vrijheidsstrijder zorgen voor variatie en verdiepen elk hoofdstuk op hun eigen manier.
Roman of non-fictie?
Hoewel dit boek zich deels baseert op historische gebeurtenissen zoals ze zijn vastgelegd in de archieven, maakt Leuwsha dankbaar gebruik van haar literaire vrijheid. Zo heeft ze verschillende gebeurtenissen uit de slavernijgeschiedenis samengevat in de reconstructie van de levens van Esi en Boni, terwijl hier geen bewijs voor is. Esi en Boni worden in dit verhaal gebruikt om verschillende elementen van het slavernijverleden in één verhaal te belichten. De vraag is of dat erg is. De auteur stipt zelf aan dat de ratio in het westen hoog wordt aangeslagen, terwijl in andere delen van de wereld meer belang wordt gehecht aan wat men voelt. De auteur wil zich dan ook kunnen inleven, kunnen voelen en het allerliefst de erfenis van Boni met positief licht beschijnen.
Als koloniaal historicus weet ik als geen ander dat de bronnen bij lange na niet toereikend genoeg zijn om het perspectief van de slaafgemaakten helder op papier te krijgen. Ik vind het dan ook bijzonder mooi dat hiaten in deze geschiedenis worden aangevuld met verhalen uit de orale traditie en bronmateriaal van vergelijkbare gebeurtenissen. In dit boek mis ik echter wel een duidelijk onderscheid tussen feit en fictie. Voetnoten ontbreken en er is maar een magere bronnenlijst opgenomen. Als lezer wil ik weten waar welke verhalen vandaan komen, waarop ze gebaseerd zijn en hoe ik ze terug kan vinden.
Een mooie aanvulling
Ook ik ben sinds mijn studietijd gefascineerd door de marrons van Suriname en hun decennialange verzet tegen het koloniale regime. Helaas kwamen er in Boni. In het spoor van de Surinaamse vrijheidsstrijder, geen nieuwe archiefstukken boven water. Toch ben ik blij dat ik dit boek heb gelezen. De orale traditie, met haar legendes en mythen, is een ontzettend interessante manier om de gaten in de historiografie mede in te vullen en waarover ik nog vele hoofdstukken had willen lezen. Al zwijgt Boni in de archiefstukken, in de orale traditie, generaties lang doorgegeven, blijven wij zijn en Esi’s stem horen.
In dit boek staat hun verhaal symbool voor de veerkracht en de moed van zovele slaafgemaakten. En het zet me aan het denken. Een verhaal hoeft niet altijd met inkt te zijn bezegeld, om er een zekere waarheid aan te hechten.
Door Luc Meijboom
Uitgever: Atlas Contact, 2025
Auteur: Tessa Leuwsha
ISBN: 9789045051796
224 pagina’s
€ 22,99.
Steun Jonge Historici, bestel dit boek via Athenaeum Boekhandel
Lees hier meer over ons affiliate partnerprogramma
