Het zijn maar weinig historici gegeven om het hedendaagse tijdsgewricht goed te kunnen interpreteren. Arnaud Orain is zo’n historicus die daartoe nu een knappe poging heeft gedaan. Orain, econoom en historicus, schreef het boek De eindigheid van de wereld waarin de ontwikkeling van het zogenoemde eindigheidskapitalisme plaats tegenover het liberaal kapitalisme.
Arnaud Orain is econoom en historicus. Hij is onderzoeksdirecteur van l’École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) in Parijs.
Hoewel de meeste van ons zijn opgegroeid in een systeem van liberaal kapitalisme, waarin vrijhandel en het internationaalrecht (in woorden tenminste) worden gewaarborgd en waar vrijemarkten en concurrentiemechanismen de doorslag voeren, lijken we toe te bewegen naar een geheel nieuwe economische orde. Orain beschrijft het eindigheidskapitalisme als een wereldorde waarin niet vrijhandel en arbeidsverdeling de drijvende kracht zijn, maar waarin alle interacties een zero-sum game zijn waarin je alleen maar kunt winnen of verliezen. In die nieuwe orde zijn geopolitieke belangen van landen en zelfredzaamheid doorslaggevend. Hieruit volgen vaak maatregelen zoals handelstarieven om de productie in eigen land te houden, vrij baan aan monopolies in eigen land en allerlei andere vormen van protectionisme en staatsinmenging in de economie.
Dit is natuurlijk niet de allereerste analist die deze veranderende wereldorde probeert te duiden. In de kwaliteitskranten staan vrijwel iedere week nieuwe analyses waarin wordt betoogd dat we toebewegen naar een mercantilistisch systeem. Waar de kracht van dit boek in schuilt, is om het eindigheidskapitalisme te definiëren aan de hand van drie interessante, samenhangende patronen. Volgens Orain zijn het afsluiten en privatiseren van zeeën, het afbreken van concurrentiemechanismen in het kapitalisme en een hernieuwd imperialisme constante patronen geweest die te bespeuren zijn in tijden van eigentijds kapitalisme. Dit zagen wij al in eerdere perioden van hedendaags kapitalisme, namelijk vanaf de zestiende eeuw tot circa 1800, 1870 tot 1945, en vanaf 2010 dus weer.
Dit is wat mij betreft wel het beste aspect van het boek. Ik heb er zelf eigenlijk nooit eerder over nagedacht: hoe aspecten zoals het oprekken van het zeegebied van landen of de mate waarin een grote handelsvloot samenhangt met een grote marine. Orain weet met een rijk corpus aan bronnen de intellectuele achtergronden van deze patronen uit te leggen en laat zien dat het allemaal voortkomt uit een coherent en ook wel een onheilspellend wereldbeeld, waarin het succes van het andere land per definitie ten koste gaat van het eigen succes, en waarin het in een eindige wereld draait om pakken wat je pakken kan.
Orains boek had niet veel beter kunnen aansluiten bij het hedendaagse tijdsgewricht. Sinds Donald Trump aan zijn tweede termijn als president van de Verenigde Staten is begonnen, heeft hij handel gebruikt als een wapen om andere landen in het keurslijf te dwingen en is er een totale symbiose ontstaan tussen het private en publieke belang. Daarnaast zien wij dat de andere opkomende grootmacht, China, de wereld overspoelt met producten, waarvan ruimhartig subsidiebeleid vanuit de overheid een drijvende motor is. Hierin zijn niet zozeer macro-economische belangen, maar vooral de macht om anderen je wil op te leggen en zich afhankelijk van jou te maken doorslaggevend. Ook zien wij dat zeeën steeds minder vrij worden, denk aan de VS die Venezolaanse schepen liet beschieten, of Iran dat de straat van Hormuz nu heeft laten afsluiten, wat mogelijk tot de grootste energiecrisis uit de moderne geschiedenis kan leiden.
Een ander sterk aspect van het boek is dat Orain een duidelijk onderscheid maakt tussen de fundamenteel verschillende logica’s die achter dit eindigheidskapitalisme gaan. Een voorbeeld hiervan is het liberale kapitalisme, waar wij aan gewend zijn geraakt. Waar wij denken dat kapitalisme juist concurrentie en vrije markt, en een kleine overheid betekent, gaan wij nu op weg naar een systeem met een almachtige overheid, zonder concurrentie, waar het consumentenbelang achterop staat.
Is er nog hoop op een ander perspectief? Orain is er in de epiloog vrij kritisch over. Volgens hem is het een illusie dat wij op de korte termijn kunnen keren naar het liberale kapitalisme van weleer, al is het omdat de gewenste energietransitie van veel westerse landen óók een deel van die eindige hulpbronnen vereist waar andere mondiale grootmachten zoals China en de VS ook gebruik van willen maken. Uiteindelijk zal dit niet zozeer tot een oorlog leiden, als wel tot een soort koude oorlog waarin het recht van de sterkste doorslaggevend zal zijn. Maar met het boek van Orain in de hand weten we goed te duiden waar wij nu naartoe gaan als wereld, en het is te hopen dat dit een boel mensen zal wakker schudden.
Door Adam Krid
Adam Krid is derdejaars bachelorstudent geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, met een specialisatie in economische en sociale geschiedenis. Hij heeft een grote interesse in verschillende onderwerpen, zoals ongelijkheid, kapitalisme, democratie, politieke geschiedenis en milieugeschiedenis.
Arnaud Orain, De eindigheid van de wereld
Uitgeverij Querido, 2025, Vertaald door Alexander van Kesteren
304 pagina’s
ISBN: 9789025319601
€27,99
