In De schat van de vrijheid probeert Ellen Neslo een deel van haar familiegeschiedenis te reconstrueren aan de hand van haar Surinaamse voorouder Paulina van der Meer (1768–1861), van wie zij de zevende generatie afstamt. Neslo promoveerde in 2016 op haar proefschrift Een ongekende elite: De opkomst van een gekleurde elite in koloniaal Suriname 1800-1863 en werkte jarenlang als jurist bij de Universiteit Utrecht.
Een familiegeschiedenis
Paulina leefde tot haar 34ste op de Surinaamse plantage Santa Barbara, voordat zij samen met haar kinderen werd vrijgekocht door haar Nederlandse geliefde Klaas van der Meer. Na jarenlang in slavernij te hebben geleefd, bouwt zij samen met Klaas een nieuw en vrij bestaan op in Paramaribo. Daar ziet zij meerdere generaties van haar familie opgroeien, terwijl tegelijkertijd de Nederlandse kolonie verandert.
Aan het begin van het boek staan twee pagina’s met de uitgebreide stamboom van de familie Van der Meer. Dat blijkt een waardevolle geheugensteun bij de vele familieleden die in deze biografie hun intrede doen. Neslo legt bovendien helder uit waarom zij bepaalde woordkeuzes maakt, zoals het gebruik van het woord ‘slaaf’ in plaats van ‘tot-slaaf-gemaakte’. Volgens haar maakt juist die term invoelbaar hoe vernederend deze positie moet zijn geweest.
Bijzonder indrukwekkend is haar uitleg over de verschillende benamingen die werden gebruikt om iemands afkomst en huidskleur aan te duiden: “Er bestond een scala aan benamingen, alles tussen zwart en wit, om aan te duiden wat de kleur/afkomst van een persoon was.” Het wordt daarmee pijnlijk duidelijk hoeveel waarde de koloniale samenleving hechtte aan afkomst en uiterlijk.
Tragedie en veerkracht
Het verhaal van Paulina van der Meer is er een van tragedie én veerkracht. We lezen over haar relatie met Klaas van der Meer en over de kinderen die zij samen kregen. Tegelijkertijd dringt de harde realiteit van het slavernijsysteem zich voortdurend op. Omdat Paulina in slavernij leefde, waren haar kinderen automatisch eveneens tot slavernij veroordeeld. Om hun vrijheid te verkrijgen moesten zij worden vrijgekocht en moest het Hof instemmen met het verzoek tot vrijlating, waarvoor ook moest worden betaald. Deze financiële transacties vormen een rode draad door het boek. Ook veel nakomelingen van Paulina moeten eerst worden vrijgekocht voordat zij de slavernij definitief achter zich konden laten. Naast slavernij spelen ook ziekte, economische tegenspoed en twee grote stadsbranden een belangrijke rol in het leven van Paulina. Zij weet al deze tegenslagen te doorstaan, al gaat dat gepaard met het verlies van familieleden en vrienden.
Neslo slaagt erin om met behulp van achttiende- en negentiende-eeuwse publicaties een levendig beeld te schetsen van het leven in Suriname en Paramaribo. Zij beschrijft de verschillende functies van tot-slaaf-gemaakten, maar ook welke beroepen vrijgemaakten konden uitoefenen en hoe ver zij maatschappelijk konden opklimmen. Zo werd een van Paulina’s zonen administrateur en directeur van meerdere plantages, terwijl een andere zoon in de voetsporen van zijn vader trad en een loopbaan in de bouw begon.
Een van de meest opvallende aspecten van Paulina’s leven is dat zij, ondanks haar eigen verleden als tot-slaaf-gemaakte, later zelf ook slaven bezat. Dat benadrukt de tegenstrijdigheid van de koloniale samenleving en biedt een intrigerend perspectief: hoe kon iemand die zo verlangde naar vrijheid voor haar familie tegelijkertijd deelnemen aan hetzelfde systeem? Het is een vraag die laat zien hoe complex deze periode uit de geschiedenis werkelijk was.
Conclusie
Het boek bevat relevante afbeeldingen van plantages, plattegronden en stadsgezichten die de tekst versterken. Daarnaast verwerkt Neslo door het hele boek heen anekdotes uit achttiende- en negentiende-eeuwse bronnen die helpen om de koloniale context helder neer te zetten.
In de proloog schrijft Neslo dat zij aanvankelijk van plan was een historische roman over Paulina van der Meer te schrijven, maar daarvan afzag vanwege de grote hoeveelheid archiefmateriaal die zij wist te vinden. Hoewel die keuze begrijpelijk is, was het boek meer tot zijn recht gekomen als historische roman. Veel passages bevatten suggestieve formuleringen als “waarschijnlijk” en “ongetwijfeld”, en zinnen als “zal hij bij zichzelf hebben gedacht” en “zal verbaasd zijn geweest”. In een historische roman had dit niet gehoeven, ook al is het op waarheid gebaseerd.
Daarnaast maakt het ontbreken van voetnoten dat het boek als biografie minder overtuigt. Dat is jammer, zeker omdat het anderen zou kunnen helpen om vergelijkbaar onderzoek te doen naar hun eigen familiegeschiedenis en de geschiedenis van slavernij in Suriname.
Toch vond ik dit boek ontzettend interessant. Neslo haalt in haar boek Annejet van der Zijl aan: “Biografieën bewijzen bij uitstek hoe je door een ‘kleine’, persoonlijke geschiedenis als uitgangspunt te nemen, de ‘grote’, algemene geschiedenis invoelbaar en begrijpelijk kunt maken.” Zelf heb ik daar maar weinig aan toe te voegen. De levens van de ‘kleine’ man of vrouw maken de geschiedenis des te meer invoelbaar.
Door Luc Meijboom
De schat van de vrijheid
Paperback
ISBN: 9789048865390
Prijs: € 22,99
Publicatiedatum: Oktober 2025
UItgever: Uitgeverij Hollands Diep
Omvang: 320 pagina’s
Luc Meijboom studeerde Colonial and Global History met een specialisatie in Maritime History aan de Universiteit van Leiden. Hij publiceerde eerder over opstanden aan boord van Zeeuwse slavenschepen, de rol van de Staatse Vloot bij slavenhandel en slavernij en is coauteur van het boek ‘Nijmegen & Slavernij: Publiek bestuur en persoonlijk profijt, 1596–1873 (Nijmegen 2025)’. Tegenwoordig werkt hij met veel plezier bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.
