De Middeleeuwen als historisch onderwerp hebben mij nooit bijzonder geïnteresseerd. Vaak gaat het over religieuze stromingen die ik niet uit elkaar kan houden, evenals ontelbare vorsten en vorstendommen die elkaar in rap tempo opvolgen. Het leven van de gewone man en vrouw blijft daarbij meestal onderbelicht. Er is weinig over hen opgetekend en zij lieten nauwelijks geschreven bronnen na. Juist daarom is het zo bijzonder dat Janna Coomans er in Dievenland: Overleven in de middeleeuwen in slaagt de verhalen van de ‘normale’ mensen tot leven te wekken.
Janna Coomans is als historica verbonden aan de Universiteit van Utrecht waar ze Middeleeuwse Geschiedenis doceert. Eerder publiceerde ze haar dissertatie Community, Urban Health and Environment in the Late Medieval Low Countries , waarmee ze cum laude promoveerde.
Kruimeldieven, criminelen en vagebonden
Dieven, groot en klein, de Lage Landen leken er vol mee te zitten. De gerechtelijke archieven van Den Bosch, Kampen en Deventer staan vol met dievenbekentenissen die een nieuw perspectief op de Middeleeuwen bieden. De bekentenissen lopen uiteen: van het stelen van voedsel of het stiekem melken van andermans vee tot zware criminaliteit als roofmoord en brandschatting. Dieven handelden zowel alleen als in groepen, maakten vele kilometers door de Lage Landen en hadden uiteenlopende motieven. Vaak was stelen noodzaak, om te ontsnappen aan armoede en het gezin van voedsel te voorzien.
De straffen die stonden op de diefstal van voedsel en spullen lijken in onze ogen wellicht ongekend hard. Coomans weet dit echter goed in perspectief te plaatsen. Ze laat dan ook zien dat de Middeleeuwse maatschappij duurzaam was, waarin men veel beter en voorzichtiger met zijn of haar bezittingen om ging dan wij dat in de eenentwintigste eeuw doen. Er bestond geen cultuur van massaconsumptie zoals wij die nu kennen, waarin men tijdens koopjesdagen in één keer een nieuwe garderobe aanschaft. Kleding was kostbaar en werd keer op keer hersteld. Zo moest men voor de aanschaf van een jas doorgaans weken werken. Spullen die wij nu als ‘doorsnee’ gebruiksvoorwerpen zouden bestempelen, waren in de Middeleeuwen vaak van een aanzienlijke waarde.
Goede en Quade Faem
Wanneer dieven uiteindelijk in de kraag werden gevat, stond hen een berechting te wachten. De dieven en getuigen werden gehoord, maar er was nog iets dat een uiteindelijk oordeel kon beïnvloeden en waar Coomans meermaals op in gaat: het belang van faem in de middeleeuwse maatschappij. Faem verwees naar iemands reputatie en kon zowel goed als slecht zijn. Het kon bepalen of de gemeenschap voor jou door het vuur wilde gaan. Getuigden zij dat jij een goed persoon was, dan kon een zware (lijf- of dood)straf zomaar eens worden omgezet in een geldboete. Faem benadrukte dan ook het belang om deel uit te maken van een gemeenschap. Personen met quade faem ontbrak het aan deze steun en stonden vaak al met 1-0 achter.
Hoewel diefstal, criminaliteit en straf centraal staan, stelt Coomans zichzelf in Dievenland de juiste vragen die ons bewuster maken van de middeleeuwse samenleving als geheel. Ze laat zien waar men belang aan hechtte, zowel aan spullen als aan veiligheid en gemeenschap. Wat mij bijzonder fascineerde, is dat er naast duidelijke verschillen met het heden ook talloze parallellen te trekken zijn. De zakkenrollers van nu waren vroeger ‘buidelsnijders’, afpersingen en bedreiging zijn van alle tijden en de angst en argwaan voor rondtrekkende vreemdelingen heersen ook nu nog in onze maatschappij.
Een leuke bijkomstigheid voor mij persoonlijk is bovendien dat veel van de beschreven dieven rondzwierven in het oosten van ons land, waar ik zelf ben opgegroeid. Het is dan ook bijzonder om te lezen over gebieden en plaatsnamen waar ik vaak ben geweest en te beseffen dat er vroeger struikrovers en veedieven op de loer lagen. Dievenland heeft bij mij de interesse in de middeleeuwen doen ontwaken en is mijn inziens de Libris Geschiedenisprijs waardig.
Door Luc Meijboom
Janna Coomans, Dievenland. Overleven in de middeleeuwen.
Uitgeverij De Bezige Bij, 2025
344 pagina’s
ISBN: 9789403133775
€ 27,99
Luc Meijboom studeerde Colonial and Global History met een specialisatie in Maritime History aan de Universiteit van Leiden. Hij publiceerde eerder over opstanden aan boord van Zeeuwse slavenschepen, de rol van de Staatse Vloot bij slavenhandel en slavernij en is coauteur van het boek ‘Nijmegen & Slavernij: Publiek bestuur en persoonlijk profijt, 1596–1873 (Nijmegen 2025)’. Tegenwoordig werkt hij met veel plezier bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.
