Jeanne d’Arc, de Maagd van Orléans, beschermheilige van Frankrijk, de nederige schapenhoedster die door God zelf opgeroepen werd om de Engelse bezetter uit haar vaderland te verjagen en die vervolgens door de Franse koning – die zijn kroon aan haar te danken had – aan haar lot werd overgeleverd en door de Engelsen in Rouen als heks op de brandstapel werd verbrand. Over deze jonge vrouw is uiteraard al het nodige geschreven in hagiografieën, biografieën, toneelstukken en schertsende parodieën. Wat zouden we nog over haar kunnen zeggen dat niet al eerder over Jeanne is gezegd? De waarheid, zo meent de Belgische mediëvist Edward De Maesschalk. In zijn Jeanne d’Arc: Een Waar Gebeurd Verhaal, maakt De Maesschalk veelvuldig gebruik van primaire bronnen, waaronder de woorden van Jeanne zelf die opgetekend zijn tijdens haar proces in 1431, om het ware verhaal achter de karikaturen en nationalistische mythevorming aan ons te onthullen.
De Maesschalk is gepromoveerd aan de Katholieke Universiteit Leuven en heeft een lange carrière als programmamaker bij de VRT. Hij heeft in de loop van zijn carrière een aantal werken geschreven over de Bourgondische hertogen en de Late Middeleeuwen in de Lage Landen in bredere zin. Hierbij richt hij zich vooral op publicaties en programma’s voor het grote publiek.
De indirecte stichtster van België?
Vanwege de rol die Jeanne heeft gespeeld in de bijna wonderbaarlijke ommekeer in de voor Frankrijk donkerste dagen van de Honderdjarige Oorlog (1337-1453) tegen Engeland, is zij vaak het onderwerp van Franse boeken die volgens De Maesschalk zich schuldig maken aan een ‘patriottisch toontje’, wat voor niet-Fransen ‘behoorlijk irritant’ kan zijn. En dat terwijl Jeanne’s acties ook gevolgen hadden in een breder Europees perspectief. In het bijzonder, zo meent De Maesschalk, voor de Lage Landen in het algemeen en België in het bijzonder. Immers, als Jeanne er niet voor had gezorgd dat de positie van de Franse koning Karel VII zoveel verbeterde ten opzichte van die van zijn Engelse en Bourgondische tegenstanders, dan had de Bourgondische hertog Filips de Goede zich misschien veel minder gericht op diens bezittingen in de Lage Landen:
“[…] Filips verbrak zijn bondgenootschap met Engeland en begon meer dan ooit een eigen koers te varen en een eigen staat te vormen, wat zou uitmonden in de Bourgondische Nederlanden. Zonder Jeanne was dit nooit gebeurd.”
Misschien wel, misschien niet. Men kan zich afvragen of deze ‘what-if’ water houdt: immers, zou Filips in het geval van een door Engeland overheerst Frankrijk niet ook steeds onafhankelijker zijn geworden? Hendrik VI van Engeland, die in deze jaren koning was, is in de boeken ingegaan als een uitzonderlijk zwak en mentaal instabiel vorst met een wankele dynastieke claim, wiens heerschappij uiteindelijk aan de beruchte Rozenoorlogen ten onder is gegaan. Met deze wellicht onvermijdelijke verzwakking van het Engelse koninklijke gezag had Filips er ook voor kunnen kiezen om een eigen koers te gaan varen. Zeker, aangezien de Bourgondiërs al ruim voor Jeanne d’Arc bezig waren met het verwerven van bezittingen in de Lage Landen. Dit is echter allemaal speculatief. Het staat vast dat De Maesschalk, die al eerder boeken heeft geschreven over de Bourgondische hertogen en hun connecties met de Lage Landen, werd gemotiveerd om het verhaal van Jeanne d’Arc te vertellen zonder de Frans-nationalistische lens waar het vaak aan onderhevig is. Los daarvan wordt het eerder genoemde bredere Europese perspectief eigenlijk nauwelijks benoemd.
Een centrale rol voor primair bronnenmateriaal
Om dit te bewerkstelligen, is De Maesschalk teruggegaan naar de bron. Of beter gezegd, naar drie typen bronnen. Allereerst maakt hij veelvuldig gebruik van de woorden van Jeanne d’Arc zelf, zoals deze zijn vastgelegd in verkondigingen die zij deed toen zij dienst deed in het leger van Karel VII en als onderdeel van het beruchte ketterijproces tegen haar in het door de Engelsen bezette Rouen in 1431. Men kan zich afvragen hoe betrouwbaar de notities van de hoorzittingen in 1431 waren, gezien het hier om een berucht showproces ging waar de uitkomst eigenlijk van meet af aan al vaststond, maar De Maesschalk benoemt dat de drie griffiers relatief integer waren: ‘Wat dat betreft heeft de hedendaagse lezer veel geluk, want de griffiers waren van superieure kwaliteit.’ Hoofdgriffier Guillaume Manchon, die niet onsympathiek stond ten opzichte van Jeanne, wordt bijzonder geprezen om zijn werk. Toen hij later ondervraagd werd bij Jeanne d’Arcs rehabilitatieproces, zwoer hij dat wat hij opschreef feitelijk juist was en legde hij zijn werkwijze nauwgezet uit.
De andere twee bronnentypes zijn schriftelijke bronnen van derde partijen uit Jeanne d’Arcs leven en getuigenverslagen van mensen die Jeanne persoonlijk hebben gekend. Deze getuigenverslagen zijn zeer interessant, omdat ze een heel persoonlijk beeld geven van een bijna mythisch figuur, maar ook door de context waarin ze zijn opgetekend: het eerder genoemde rehabilitatieproces van 1455, dat na de Franse herovering van Rouen geïnitieerd werd door Karel VII om de naam van Jeanne d’Arc na diens veroordeling van ketterij te zuiveren. Veel van Jeanne’s familie, bekenden en strijdmakkers waren nog in leven ten tijde van dit hernieuwde proces en konden naar Parijs afreizen om eraan bij te dragen.
Een afrekening met mythes
Op basis van deze bronnen rekent De Maesschalk af met een aantal mythes die rondom Jeanne ontstaan zijn, zoals het idee dat Jeanne een arm boerinnetje was. In werkelijkheid was haar familie, hoewel wel agrarisch, vrij welvarend en was haar vader daarnaast ook een lokale beambte, al heeft Jeanne naar eigen zeggen in haar jeugd wel met vee te maken gehad als hulp op het relatief grote boerenbedrijf van haar familie. Een andere hardnekkige mythe is dat Karel VII haar aan haar lot zou hebben overgelaten nadat zij in 1429 gevangen was genomen. Dat was niet het geval: de Bourgondiërs en Engelsen deden erg hun best om de gevangene zo ver mogelijk bij de bezittingen van Karel VII vandaan te houden. De Franse koning kon in feite niet veel doen. Over een ander aspect van de legende van Jeanne, de stemmen die zij hoorde, doet De Maesschalk wellicht wijselijk geen oordeel.
Wel creëert De Maesschalk zijn eigen mythes door hier en daar wat kleine feitelijke foutjes te maken. Zo benoemt hij in zijn voorgeschiedenis het volgende: “Hendrik V [van Engeland] verwierf [in 1420] al meteen het regentschap en na de dood van de koning [Karel VI van Frankrijk] ook de Franse kroon. Daarmee stond hij aan het hoofd van een dubbelmonarchie en werd hij koning van Engeland én van Frankrijk.” Dat is echter niet het geval, want Hendrik V overleed twee maanden voor Karel VI en is nooit koning van Frankrijk geworden. Zijn zoon, de minderjarige Hendrik VI, werd wel de vorst van deze kortstondige dubbelmonarchie en was aanwezig in Rouen toen Jeanne d’Arc berecht werd.
Al met al is dit vooral een interessant boek door de aangehaalde primaire bronnen, die met behulp van icoontjes gecategoriseerd worden. Zo worden de uitspraken van Jeanne zelf voorafgegaan door een rood zwaardje en worden de getuigenverslagen van mensen die haar kenden aangeduid met een groen tekstballonnetje. Dit is een stilistische keuze die het boek zeer overzichtelijk houdt voor zowel kenners als mensen die minder goed bekend zijn met dit verhaal.
Door Tim de Wit
Jeanne d’Arc: Een Waar Gebeurd Verhaal
Paperback
Auteur: Edward de Maesschalck
ISBN: 9789464714593
Prijs: €29,90
Publicatiedatum: 16 februari 2026
Uitgever: Sterck & De Vreese
Omvang: 272 pagina’s
Tim de Wit (1992) is afgestudeerd als historicus aan de Vrije Universiteit van Amsterdam en de University of Georgia. Hij specialiseert zich in Amerikaanse negentiende-eeuwse geschiedenis – specifiek die van het Amerikaanse Zuiden, de Amerikaanse Burgeroorlog en het overheidsbeleid ten opzichte van Native Americans. In het kader van het laatste heeft hij onderzoek ter plaatse gedaan in Oklahoma over hoe de lokale volken de Amerikaanse Burgeroorlog beleefden. Tegenwoordig is hij werkzaam op het International Office van de VU en geeft hij groepsrondleidingen op de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog.
