De negentiende eeuw werd gekenmerkt door grote ontdekkingsreizen over de hele wereld. Wetenschappelijke pretenties én koloniale ambities lagen hieraan ten grondslag. In ‘Leven op een vulkaan. Franz Junghuhn, een biografie’ volgt historicus Ulbe Bosma het leven van de Pruisische-Nederlandse natuuronderzoeker Franz Junghuhn (1809-1864), die carrière maakte in Nederlands-Indië.
Ulbe Bosma is senior onderzoeker aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) en hoogleraar internationale vergelijkende sociale geschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij publiceerde eerder het spraakmakende boek The World of Sugar. How the Sweet Stuff Transformed Our Politics, Health, and Environment over 2,000 Years (2023).
Een chaotisch begin
Junghuhn werd in 1809 geboren in Mansfeld als zoon van een mijnarts. Zijn vader stuurde hem naar de Universiteit van Halle om medicijnen te studeren, maar Junghuhn’s hart lag bij de natuur. Zijn eerste wetenschappelijke publicatie – een studie naar paddenstoelen in Linnaea (1830) – leidde tot een breuk met zijn vader, die de financiële steun voor zijn studie introk. Na een depressieve periode waarin hij de eindjes maar net aan elkaar kon knopen en hij zelfs een zelfmoordpoging deed, hervatte Junghuhn zijn studie in Jena. Zijn groeiende interesse in natuuronderzoek leidde er echter toe dat hij zijn studie verzaakte, en hij zou dan ook nooit een diploma bemachtigen.
Vlak voordat hij stopte met zijn studie en in dienst trad, bracht een duel met een andere student hem in de problemen: hij werd veroordeeld tot tien jaar militaire gevangenis. Na drie jaar wist hij te ontsnappen, vluchtte naar Frankrijk en diende kort in het Franse Vreemdelingenlegioen in Algerije. Daar combineerde hij zijn werk als militair met botanisch onderzoek. Via de Nederlandse mycoloog (bioloog toegespitst op fungi) Christiaan Hendrik Persoon vond hij uiteindelijk een manier om zijn passie achterna te gaan; als legerarts bij het KNIL, met als bestemming Java.
De Humboldt van Java
In Batavia stortte Junghuhn zich op veldonderzoek. Zijn tekentalent en oog voor detail leverden prachtige illustraties op. In 1838 werd hij tijdelijk lid van de Natuurkundige Commissie, die bestond uit een groep door de Nederlandse staat gefinancierde onderzoekers. Het gaf hem de ruimte zich volledig aan zijn onderzoeken te wijden. Bosma beschrijft levendig hoe Junghuhn moest manoeuvreren in een complexe academische wereld vol rivaliteit én genegenheid tussen wetenschappers, koloniale bestuurders en politici.
Zijn werk leverde hem roem op, vooral door zijn expedities naar de Bataklanden in Sumatra, zijn onderzoek naar de vele vulkanen van Indonesië, zijn geografische kaart van Java en zijn studies over de kinaplant, belangrijk in de strijd tegen malaria. Het leverde hem de bijnaam ‘de Humboldt van Java’ op, naar zijn tijdsgenoot en collega Alexander von Humboldt (1769-1859).
Junghuhn’s felle karakter leidde geregeld tot conflicten in academische of politieke kringen, die zo nu en dan werden uitgevochten in kranten en tijdschriften. Het laat zien dat Junghuhn confrontatie niet uit de weg ging en zich bleef uitspreken tegen (door hem ervaren) onrecht. Hij publiceerde meer dan 30 onderzoeken en was een fervent schrijver. Als product van de romantische stroming schreef hij prachtige passages over zijn omgeving en ervaringen in het binnenland. Het bood Bosma een breed scala aan archieven om uit te putten, en daar heeft hij ook zorgvuldig gebruik van gemaakt.
Bosma weet in zijn boek ontzettend goed te context van Junghuhn’s tijd tot leven te wekken, waarin wetenschappers, kunstenaars en filosofen elkaar beïnvloedden en verder speculeerden over het ontstaan van de wereld. Ook Junghuhn, die niet tegen maar ook niet voor de kerk was, had hier zo zijn opvattingen over, en wordt door velen onderkent als een van Nederlands eerste vrijdenkers.
Wat ook valt te prijzen in deze biografie, is de aandacht die uitgaat naar het koloniale systeem waarin Junghuhn opereerde en die zijn ontdekkingsreizen mede mogelijk maakten. Zo maakte hij gebruik van vele inheemse dragers die hem met zware bepakking moesten volgen naar de vulkaantoppen. Bosma analyseert zorgvuldig Junghuhn’s omgang met de Indonesische volkeren en schetst hem als een product van zijn tijd, waarin een hiërarchisch onderscheid tussen rassen bestaat. Hierdoor krijgt de lezer niet alleen feiten, maar ook een gevoel voor de tijdgeest en Junghuhn’s persoonlijke stem. De passages geven de biografie extra kleur en maken duidelijk waarom Junghuhn, ondanks zijn controversiële kanten, een fascinerende figuur bleef en met recht een echte homo universalis genoemd mag worden.
Avontuur en analyse
Leven op een vulkaan is een meeslepende en zorgvuldig opgebouwde biografie. Bosma slaagt erin het leven van Junghuhn in te bedden in bredere thema’s als koloniale wetenschap, culturele uitwisseling en persoonlijke ambitie. De mix van historische analyse, avontuurlijke episodes en goed gekozen citaten maakt het boek niet alleen informatief, maar ook plezierig om te lezen. Hoewel ik nog niet eerder had gelezen over Junghuhn, voelt dit als een zeer complete biografie met verschillende invalshoeken en aandacht voor vele aspecten uit Junghuhn’s leven. Na het lezen van dit boek is het mij duidelijk dat hij thuishoort tussen de Humboldts, Livingstones en Darwins van de wereld.
Door Luc Meijboom
Paperback
ISBN: 9789025317249
Prijs: € 27,50
Publicatiedatum: 15-04-2025
Uitgever: Athenaeum
Omvang: 360 pagina’s
Steun Jonge Historici, bestel dit boek via Athenaeum Boekhandel
Lees hier meer over ons affiliate partnerprogramma
