Een religieuze quasi-musical met sober kleurenpalet en interpretatieve dans? Een combinatie die je niet vaak tegenkomt, maar na het lezen over lovende kritieken en de feministische thema’s van The Testament of Ann Lee werd ik zeker nieuwsgierig.
Het testament van wie?
Ann Lee (1736-1784) heeft echt bestaan. Zij werd in de achttiende eeuw de leider van een nieuwe christelijke groepering die bekendstond als de ‘Shakers’. Dit was een afsplitsing van de wat bekendere ‘Quakers’, een groepering die bekend stond om haar nadruk op een persoonlijke band met God en op het belang van gelijkheid. Na een moeilijke periode waarin Ann Lee haar vier kinderen verloor, kreeg ze een visioen over hoe de mens dichter tot God kon komen, namelijk door zijn zonden op te biechten en celibaat te leven. Hierna werd zij door haar volgers gezien als de tweede komst van Jezus. De Shakers hebben hun naam te danken aan hun manier van geloofsbelijdenis, namelijk door extatisch te dansen en te ‘beven’. Ann werd geboren in Engeland als dochter van een smid en emigreerde later naar de Verenigde Staten om haar geloof daar verder te verspreiden. Ze stichtte een nederzetting en op hun hoogtepunt hadden de Shakers ongeveer 6000 leden (momenteel zijn het er overigens 3). Ann Lee was kortom een redelijk succesvolle vrouwelijke religieuze leider die door haar volgers als de nieuwe Jezus werd gezien; geen gek idee om een film over te maken.
Spirituele Verlichting
De tijd waarin Ann Lee leefde was ook de tijd van de Verlichting, en bijbehorende filosofische ideeën over gelijkheid en vrijheid komen dan ook vaker aan bod in films over deze periode. Er zijn ook aardig wat films over vrouwen uit deze tijd, waarin hun ongelijkheid en situatie worden uitgelicht. Maar feministische thema’s en vrouwelijk leiderschap door een religieuze lens zien we eigenlijk maar zelden. Wie aan de Verlichting denkt, denkt mogelijk eerder aan scepticisme over religie dan aan extreme spirituele overgave. Toch waren juist groeperingen als de Quakers en Shakers betrokken bij het abolitionisme en geloofden zij voor die tijd in een hoge mate van gelijkheid tussen mannen en vrouwen. In beide groeperingen mochten vrouwen voor het eerst óók predikant zijn, om maar iets te noemen. De film gaat geen enkel akelig moment uit Ann’s leven uit de weg en duwt je meteen met je neus in de feiten over de positie van vrouwen destijds. Maar ze houdt vast aan haar geloof en put juist daar kracht uit. Eenmaal in Amerika zien we hoe ze een soort utopische commune heeft gesticht waar mannen en vrouwen geen relaties met elkaar (mogen) hebben en iedereen gelijkwaardig lijkt bij te dragen. Helaas eindigt ook deze utopie zoals het met vele vooruitstrevende vrouwen eerder verging: een boze menigte wacht haar op na een bijeenkomst en slaat haar in elkaar, terwijl ze roepen dat zij geen vrouw kán zijn, of op zijn minst een heks is. In haar laatste momenten hoort Ann dat de Verenigde Staten onafhankelijk zijn geworden, waarna ze verzucht dat alle onderdrukkende regimes zullen vallen en iedereen in gelijkheid zal leven.
Eenvoudig, of toch niet?
Enerzijds is er weinig spectaculairs of ‘groots’ aan Anns leiderschap en verzet tegen geldende normen: ze is een harde werkster en draagt haar volgelingen op óók hard te werken en zuinig te leven. Ze zijn niet rijk en dragen de hele film simpele kleding en wonen in simpele huizen. Ann heeft nooit leren lezen en komt uit een eenvoudig milieu; er is geen hoogdravende politiek of intrige in de film te zien. Anderzijds is haar expressie van geloof juist wél bombastisch; we zien meerdere scènes vol interpretatieve dans, zang en extatische uitroepen van de Shakers. De film opereert hierdoor wel een beetje op twee sporen. Het is in de basis een extreem waarheidsgetrouwe biopic, maar tegelijkertijd een halve musical waarbij de personages om de zoveel tijd een hele scène lang alleen maar liedjes zingen en interpretatieve dansen uitvoeren. Het geheel krijgt daardoor iets surreëels; kijken we nu naar een sobere film die als educatief lesmateriaal kan dienen, of naar een expressieve uiting van religieuze vervoering? Allebei natuurlijk, maar ik vond het zelf af en toe lastig om hierdoor verbonden te blijven met de personages. Terwijl Ann nog in Engeland woont en haar moeizame zwangerschappen doormaakt, is ze meer een ‘echt’ persoon, terwijl ze nadat haar visioenen beginnen meer een soort ideaalbeeld wordt. Ze leidt haar volgers naar Amerika en begint een bloeiende gemeenschap en is hierbij steeds kalm, inspirerend en liefdevol, maar we weten niet meer goed hoe ze zich daarbij voelt, behalve dat haar missie boven alles staat. Ondertussen is iedere scène voorzien van een voice-over van Anns beste vriendin. Zelf ben ik niet erg tegen voice-overs, maar bij deze film wordt er vaak verteld wat er ook al te zien is, of worden juist maanden aan geschiedenis verteld over één achtergrondscène heen. Ik stoorde me er niet aan, maar ik vraag me wel af wat precies de bedoeling van de extra uitleg was. Wat dat betreft leidt deze film, denk ik, ook een beetje tot waar meer ambitieuze biopics leiden: als je een groot deel van het leven van je hoofdpersoon wil behandelen, is het lastig om lang bij individuele momenten en emoties stil te staan. De film is hier en daar ook wat traag, zonder dat je het gevoel hebt dat er naar een specifiek hoogtepunt wordt toegewerkt.
Meeslepend, maar net geen ’testament’
Al met al vond ik het verhaal meeslepend en mooi verteld, maar ik werd er net niet helemaal door gegrepen. De kostuums en het setontwerp zijn enorm goed gedaan, de acteurs leveren goed werk en de dansscènes zijn prachtig gechoreografeerd; ik snap zeker dat deze film voor een aantal grote prijzen is genomineerd. Ook moet ik de film mijn complimenten geven voor het behandelen van een weinig ‘spannend’ maar toch fascinerend onderwerp waar ik hiervoor helemaal niets van wist. Als historicus is het natuurlijk altijd welkom om eens iets compleet nieuws te zien. Toch had ik nog wat dieper in de geest van Ann Lee willen duiken en haar wat beter willen leren kennen.
The Testament of Ann Lee (2025)
Regie: Mona Fastvold
Met o.a. Amanda Seyfried, Lewis Pullman en Thomasin McKenzie
Te zien op Disney Plus of Pathé Thuis
