Nu de eeuwig verlengde Nederlandse klassieker, Soldaat van Oranje, zijn einde voelt naderen, staat zijn kleine broertje al in de startblokken. In het Prinsentheater in Delft, een theater speciaal gebouwd voor deze musical, wordt het verhaal van Willem van Oranje verteld. De eerste plannen voor de musical Willem van Oranje – De Musical waren al gemaakt in 2019, maar door de pandemie werd het stuk pas in 2025 aangekondigd. De eerste voorstellingen verliepen absoluut niet vlekkeloos. Try-outvoorstellingen moesten gecanceld worden, omdat het stuk nog moest worden ingekort en het decor nog niet helemaal af was. Nu het stuk er eindelijk is, zijn er diverse vragen die de bezoeker zichzelf kan stellen. Hebben de makers rekening gehouden met historische representatie of is er gebruikgemaakt van de vrijheid van artistieke expressie? Misschien nog wel interessanter: kan deze nieuwe ‘Oranje’-getinte musical het succes van zijn symbolieke voorganger evenaren?
Het verhaal
In de musical, die ongeveer drie uur duurt, wordt het verhaal van Willem van Oranje – ook wel bekend als Willem de Zwijger – verteld aan de hand van gebeurtenissen tijdens de Nederlandse Opstand. Aan het begin van het stuk leert het publiek hem kennen als edelman in dienst van Filips II, omdat Willem eerder in dienst was van zijn vader, Karel V. Door het stuk heen ziet het publiek Willem veranderen in de mythologische persoon waar kinderen les over krijgen op school.
Cast
De musical kent een enorme cast, waarbij ook een grote groep figuranten is betrokken. Dat veel castleden, zoals Matteo van der Grijn, Anne Lamsvelt en Boy Ooteman, afkomstig zijn uit de cast van Soldaat van Oranje, zal weinig mensen verbazen. Voornamelijk Matteo van der Grijn, in de rol van de Watergeuzenleider Lumey, bewijst door een combinatie van zang en spel in diverse actiescènes dat hij zijn sporen al heeft verdiend.
De hoofdrol van Willem wordt gespeeld door Joris Willem Smit, sinds 2013 vast ensemblelid bij het Nationaal Theater in Den Haag. Smit heeft veel klassiekers op zijn naam staan, zoals Midzomernachtsdroom, Ondine en Coriolanus. Opmerkelijk is het te noemen dat voor een stuk van zo’n grote omvang Smit geen aangewezen understudy heeft. De musical 40-45, geproduceerd door Studio 100 en gebaseerd op de Tweede Wereldoorlog, dacht dat het mogelijk was om de hoofdrolspelers in alle shows te laten spelen, maar moest extra ‘alternates’ aannemen vanwege het grote succes van de show. Zet Willem van Oranje – De Musicl zichzelf nu op voor het maken van dezelfde fout? Los daarvan valt Smits’ optreden niet echt noemenswaardig te noemen. Hij doet het prima, maar het valt niet te verwachten dat hij Den Haag zal verruilen voor een vaste plek in musicalland.
Techniek
Dat er in de promotie van deze musical niet wordt gesproken over het spektakel, is een vreemd gegeven, omdat het spektakelelement de boventoon voert in deze musical. Het spektakel heeft in die mate de overhand dat de zang en achterliggende betekenissen van de gezongen nummers snel verloren gaan en moeilijk blijven hangen bij het publiek. De makers hebben de kunst van een theater dat 360 graden kan draaien goed afgekeken van het theater waar Soldaat van Oranje speelde, maar hebben qua techniek en spektakel er flink wat scheppen bovenop gedaan. Door het gebruik van AI en een aantal losse figuranten die als soldaten optreden en de hoofdpersonages aanvallen, waant het publiek zich toeschouwer van grote slagen, zoals de Slag bij Heiligerlee, waar de grote legers ten aanval trekken.
De oplettende kijker ziet dat losse projecties de crew een hoop tijd besparen wanneer het aankomt op het ombouwen van het decor. Waar een specifieke ruimte op een moment het decor is van een klooster, is dezelfde ruimte later de studeerkamer van Willem. Door te letten op plaatsingen van uitgangen is dit makkelijk te zien, ook al zijn de muren bedekt met boeken. Zelfs het gebruik van water ontbreekt niet in deze musical. Het doorsteken van de dijken met personages tot hun knieën in het water met projecties op de achtergrond geeft een machtig beeld.
Een geschiedenisles
Los van de kwaliteiten van cast, crew en techniek, kan Willem van Oranje – De Musical in de eerste plaats worden omschreven als een drie uur durend college over de Tachtigjarige Oorlog. Wie kennis heeft van geschiedenis en zich goed bewust is van de historische context waarin het stuk zich afspeelt, zal geen moeite hebben om alle gebeurtenissen aan elkaar te knopen. Voor wie de historische achtergrond niet kent, kan dit best lastig zijn. Jaartallen en tijden worden niet echt in de musical benoemd. Dat personages ouder zijn geworden, moet worden afgeleid uit kleding en gedragingen. Los daarvan kunnen de nodige vraagtekens worden gezet bij de historische weergave van een aantal hoofdrolspelers. Filips II wordt bijvoorbeeld neergezet als een jongetje met ‘daddy issues’, wat een goed idee kan zijn wanneer het achterliggende doel van de makers is om te laten zien hoe het volk hem zag. De graven Egmond en Horne zijn in het stuk ineens de allerbeste vrienden, terwijl ze in werkelijkheid niet anders waren dan bondgenoten in de oorlog. Is hier een loopje genomen met historische representatie, of is er gebruikgemaakt van de vrijheid van artistieke expressie?
Deze vraag werkt eigenlijk door wanneer er gekeken wordt naar de scènes die Willem deelt met de verschillende vrouwen met wie hij in zijn leven getrouwd was. Het script zorgt ervoor dat de diepgang hier en daar ontbreekt, waardoor de vraag gesteld kan worden welk doel deze scènes dienen: zijn ze bedoeld om Willem als mens te tonen, of om de Vader des Vaderlands prominenter op het toneel te zetten?
Uiteindelijk kan er gesteld worden dat, ondanks een ruige opstart, Willem van Oranje – De Musical op technisch gebied een cultureel hoogstandje laat zien. Het valt alleen spijtig te noemen dat de balans van de spektakelelementen niet goed aansluit bij de rest van het verhaal, waardoor de zang en diepgang van sommige scènes naar de achtergrond verdwijnen. Op historisch gebied hadden de makers er vooral rekening mee moeten houden dat niet iedereen volledig ingelezen is in de geschiedenis van onze Nederlandse voorvader. Het zou zeker welkom zijn geweest om extra context te hebben over in welk daglicht de weergaves van Filips II en andere personages geplaatst hadden kunnen worden.
Door Monica Dieleman
Monica Dieleman (1998) is geschiedenisdocent en afgestudeerd aan de Universiteit van Leiden in de master Europese geschiedenis. Ze schreef haar masterscriptie over de rol van gender in heksenvervolgingen in de Lage Landen en verslindt in haar vrije tijd elk boek dat ze in haar handen kan krijgen. Verder reist Monica graag en probeert ze de huidige popcultuur te vermengen met haar onderwijspraktijk.
